Erkek egemen bir kültürde yaşayanlar söylediklerimi anlayacaktır.
Bu cümlenin baştan hatalı olduğunu fark ettiniz mi?
Çünkü erkek egemen bir üst kültürde yaşasak da alt kültürümüz, ailemiz ve çevremiz o derece ataerkil olmayabilir. Çoğumuz cici kız, nazik, terbiyeli olarak büyütülsek de bir zaman gelir ki şalterler atar! Bu çok normaldir. Leyla Navaro ‘‘İki Boy Ufak Pabuç’’ kitabında kadınların içine sıkıştırıldığı ayakkabılardan (kültürel standartlar örüntüsü) özgürleştirmek için verdikleri tepkilere Sağlıklı Depresif Tepkiler adını veriyor. Peki nedir bu sağlıklı depresif tepkiler? Mesela bekletilmekten şikâyet etmeyen ‘cici kız’ modeline uygun bir kadın düşünelim. Terapisti iki üç kere randevularına elinde olmadan gecikti ve ısrarla bunun onu rahatsız edip etmediğini soruyor. Bu kadın sinirleniyor aslında ama öfkesini ifade edemiyor. Çoğu kadın nazik olmayı sessiz olmakla özdeşleştiren ataerkil kültürün kurbanı oluyor. Sus be kadın! sesini çıkarma kadın! cadı kadın… Bu liste böyle gider. Ve biliriz ki sesini çıkaran kadınlar mitolojide ve dini anlatılarda da dışlanmıştır. Lilith’in Adem’in ilk eşi olduğunu çok az kişi bilir çünkü ikisi de aynı özden yaratıldığı için Lilith eşitlik için Adem’e meydan okur ve sonuç olarak Lilith cennetten kovulur. Bugün Lilith’in hikayesi hepimiz için hala anlamlı ise dönüp bakmamız gereken belki de sadece erkek egemen toplum değil buna başkaldırma cesareti gösteren kadınların çağlar boyunca süregelmiş mücadelesidir.
Sesimiz Özgürlüğümüz
Bir kuş uçmak için kanata ihtiyaç duyuyorsa insanlar da iletişim kurmak, bir yerden bir yere ulaşmak için seslerini duyurmaya ihtiyaç duyarlar. Yani sesimiz özgür irademizdir. Sesimiz kısıldığında özgürlüğümüz ağır bir darbe alır. Leyla Navaro, İki Boy Ufak Pabuç kitabında kadınların içine sıkıştırıldığı rolleri, bu rollere uyum sağlamak için benliklerinden nasıl ödün verdiklerini anlatırken, aslında toplumun beklentilerine karşılık gelen “uyumlu kadın” kalıbını sorgulamamıza neden olur. Kitabında şöyle der:
“Kadın, kendisine giydirilen bu pabuçların küçük geldiğini fark ettiğinde ya ayaklarını küçültmeye çalışır ya da acıya katlanarak yürümeye devam eder. Ama bazen, artık acıya dayanamaz ve o pabuçları çıkarıp atar.”
Bu mecaz, kadının kendi sınırlarını keşfetme sürecini, sessizliğini fark edip sesini bulma yolculuğunu anlatır. Kadın susarken sadece sözünü değil, kimliğini de susturur. Oysa seslenmek, direnmek ve ‘ben buradayım’ demek özgürleşmenin ilk adımıdır.
Sessizlik, Şiddetin Bir Biçimi midir?
Kadının öfkesinin bastırılması, sadece bireysel değil, toplumsal da bir sorundur. Çünkü bu bastırılmış öfke, zamanla ya içe yönelip depresyona ya da dışa yönelip öfke patlamalarına dönüşebilir. Leyla Navaro, sağlıklı depresif tepkileri şöyle tanımlar:
“Kadın, bastırdığı öfkesini fark ettiğinde ve bu öfkeyi haklı bir yere kanalize ettiğinde, kendi duygusal sınırlarını yeniden çizer. Bu süreç sağlıklıdır çünkü kadının özsaygısını yeniden inşa eder.”
Bu noktada susmak, pasif bir durumdan çıkıp aktif bir bastırma biçimine dönüşür. Kadın sessiz kaldığında, kendisini değersiz hissetmeye başlar. İlişkide sorunlar olduğunda, sadece konuşan değil, dinleyen de susarak suça ortak olur. Dolayısıyla susmak, sadece bir davranış değil; bir kader haline gelir. Bu kaderi kırmak için önce fark etmek gerekir.
Sessizliğin Bedeli
Ataerkil kültür, kadının öfkesini ‘histeri’, direnişini ‘cadılık’, sorgulamasını ‘saygısızlık’ olarak tanımlar. Kadın bu sıfatlardan kaçmak için susar. Ama o sustukça, ilişkilerde adaletsizlik derinleşir. Oysa ilişkide denge, iki tarafın da sesini duyurabilmesiyle mümkündür. Leyla Navaro’nun ifadesiyle:
“Kadın, artık susmuyor. Duygularını inkâr etmek yerine onları kabul ediyor, öfkesini tanıyor, hayal kırıklığını sahipleniyor. Bu, kendi hayatının iplerini yeniden eline almasıdır.”
Peki Ne Yapmalı?
Kadınlar olarak, önce kendi iç sesimize kulak vermeliyiz. Bize küçük gelen pabucu çıkarmaktan korkmamalıyız. Terapi, kadın dayanışması, yazmak, anlatmak, dinlemek ve en önemlisi birbirimize alan açmak bu süreçte iyileştirici olabilir. Suskunluğun kuşaktan kuşağa aktarılmasını engellemek istiyorsak, yeni nesillere sadece konuşmayı değil, bağırmadan da haykırabilmeyi öğretmeliyiz.
Çünkü sesimiz yalnızca kelimelerden ibaret değil; seçimlerimiz, duruşumuz, sınırlarımız, hayırlarımız ve evetlerimizle şekillenir. Ve ancak o zaman, sesimizle özgürlüğümüz arasında kurduğumuz köprü sağlam bir temele oturur.
Şimdi Sıra Sende: Sen Ne Zaman Sustun?
Belki sen de sustun. Belki bir ilişkinin içinde, bir aile yemeğinde, bir toplantı odasında ya da sokakta… Belki öfkelendin ama “kırıcı olmamak için” yuttun sözlerini. Belki ağlamak istedin ama “abartıyor” demesinler diye kendini tuttun.
Peki şimdi, dönüp baktığında o sessizlik sana ne anlattı?
Nerede susmak zorunda kaldın, nerede susmamayı öğrendin?
Yorumlarda ya da kendi iç yolculuğunda bu sorulara cevap vermeye ne dersin?
Çünkü bazen paylaşmak da ses çıkarmanın en güçlü hâlidir.
Paylaşarak daima sevgiyle ileriye,
İlayda Tüter
Kaynakça:
Navaro, L. (2002). İki Boy Ufak Pabuç: Sağlıklı Depresif Tepkiler. Remzi Kitabevi.
